Kitabın Adı Yok

"Adlandırılmayan Yoktur" derdi İlhan Berk. Bizde kimi edebi eserlere çevirmenler aslına sadık kalmayarak, buluş niteliğinde adlar koydu. Gabriel Garcia Marquez'in Cronica de una Moerte Anunciada romanına Faik Baysal'ın verdiği Kırmızı Pazartesi adı ve Jose Mauro De Vasconcelos'ın Meu Pe de Laranja Lima romanına Aydın Emeç'in verdiği Şeker Portakalı adı, birer buluştur. Ne yazık ki bu buluşların ikisi de çalındı ancak mahkeme, Şeker Portakalı için Aydın Emeç'in seçiminin çevirmene telif hakkı doğurduğuna karar verdi. Darısı Faik Baysal'ın başına diyelim.

Adnan Özer 1991'de Ateşi Yakanlar adlı romanını bastığı için Faik Baysal o yıllarda benim çıraklık ettiğim Stüdyo İmge yayınlarına ara sıra gelirdi. Bir akşam bize Marquez'in bir vesileyle "Kırmızı Pazartesi" çevirisini öğrendiğini ve bu değişikliği çok beğendiğini anlatmıştı.

Metinler, eskilerin "siyak ve sibak" dediği bir bağlam içinde anlaşılır. Kitap adları bu bağlamın ilk adımıdır, okuru yol tabelası gibi yönlendirirler.

Edgar Allan Poe'nun "The Tell-Tale Heart" adlı öyküsü Dost Körpe tarafından son derece başarılı bir biçimde "Gammaz Yürek" olarak çevrildi. Çağımızın önde gelen nörologlarından V. S. Ramachandran'ın The Tell-Tale Brain kitabının adı, Poe'nun bu öyküsüne gönderme yapmaktadır. Ramachandran metinde de Poe'dan söz eder. Ancak kitap Türkçe'ye bağlamından koparılarak, Öykücü Beyin adıyla çevrildi. Böylelikle yazarın niyeti çevirmen tarafından ortadan kaldırılmış oldu. İngilizce'deki "lost in translation" deyimi, anlam kaybını ifade eder. Ramachandran'ın kitabı bağlamının buharlaştırılmasıyla çeviride yitip gitti. The Tell-Tale Brain'in Poe'nun öyküsü ile olan ilişkisi, çevirmen tarafından atlanmış olsa bile editörün gözünden kaçmamalıydı. Ancak yayınevleri bu tip incelikleri yakalayabilecek editörler çalıştırmıyorlar.

Edebi çeviride çevirmenin eli yüksektir, yakışan bir adı sadık bir ada tercih edebilir. Hatta kendi adıma, şiirde "böyle daha güzel" diyerek çevirdiğim mısralar oldu. Fakat bilimsel metinlerin çevirisi su kaldırmaz. Adnan Özer'den edebi metinlerin çevirisiyle ilgili ne kadar öğüt aldıysam, rahmetli hocam Nuri Eyüboğlu'ndan da bilimsel metinlerin çevirisiyle ilgili bir o kadar kural öğrenmiştim.

Karl Popper; The Open Society And Its Enemies adlı kitabının ilk cildinde, Platon'un Politeia (Devlet) kitabının adının antik Yunanlıları parlatmak adına Batı dillerine Republic (Cumhuriyet) diye değiştirilerek aktarıldığını anlatır. Batılılar bu kitabı Müslüman Araplardan öğrendiği halde Pakistan kökenli İngiliz yazar Tarık Ali, Bush Bağdat'ta (çev. Osman Akınhay) adlı kitabında şöyle yazar: "Arap tarihçilere göre 'cumhuriyet' sözcüğünü Arapça 'cumhur'a çeviren ilk kişiler Napoleon'un maiyetindeki Fransız doğubilimcilerdi... Durum böyleyse, Arapça'ya düzenli biçimde çevrildiği için Yunan ve Roma klasiklerine kolayca ulaşabilecek konumdaki 9. ve 10. yüzyılların Arap tarihçilerinin, zamanında bu sözcüğü kendi dillerine aktarmayı nasıl ve niçin başaramadıkları hâlâ bir bilmece olarak kalmaktadır." Aslında durum şu: Bir bilmece yok, yalnızca Tarık Ali'nin cahilliği var. Müslümanlar bu kitabın adını Arapça'ya el Medinetü'l Fazıla diye, doğru bir biçimde aktardılar. Tarık Ali; Platon'un kitabının adının, Ramachandran'da olduğu gibi çeviride yittiğinden habersiz. Napolyon Mısır'a 1798'de geldi. Oysa biz Naima tarihinden, 1703 yılındaki Edirne vakası sırasında yeniçerilerin "cumhur cemiyeti" adıyla bu yönetim biçiminden yani cumhuriyetten haberdar olduğunu biliyoruz.

Yukarıdaki örnekten, bir kitabın adının doğru aktarılmamasının ne kadar yanıltıcı olabileceği anlaşılıyor. Bir İngiliz yazar olarak Tarık Ali'nin her şey üzerine bu kadar ahkâm kesip de The Open Society And Its Enemies'i okumamış olmasıysa ayrı bir rezalet.